Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Mậu Thân 1968 là một trong những chiến dịch quân sự dài ngày, đồng loạt, đều khắp và rộng lớn, có tác động to lớn đối với toàn bộ cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ của nhân dân Việt Nam. Đó là một cuộc tổng tiến công được thực hiện bởi sự chuẩn bị và ý chí quyết tâm của toàn Đảng, toàn quân và dân ta với mong muốn “đánh cho Mỹ cút, đánh cho ngụy nhào”.
Trong lịch sử quân sự Việt Nam, sự linh hoạt trong chỉ đạo chiến lược luôn là một điều cần thiết khi xuất hiện những tình thế mới. Năm 1968, trận Mậu Thân được đánh giá là một chiến thắng của nghệ thuật quân sự, đó là “nghệ thuật tạo bất ngờ trên cả ba phương diện: chiến lược, nghệ thuật chiến dịch và chiến thuật”.
Nhằm tạo ra hiệu lực chiến lược mạnh, làm tan rã ý chí xâm lược của đối phương, Đảng Lao động Việt Nam chủ trương trong Tết Mậu Thân, vừa tiến công rộng khắp và đồng loạt - một cách đánh chiến lược mới, vừa táo bạo hướng sức mạnh của chiến tranh cách mạng vào các đô thị miền Nam, xem đó là “Mũi nhọn thọc sâu vào yết hầu của địch, có tầm quan trọng chiến lược đối với toàn bộ chiến trường và toàn bộ cuộc chiến tranh”, là “Đòn ác liệt nhất đánh vào tim óc, huyết mạch của địch và cũng là các tốt nhất để phối hợp ba mũi giáp công trên cả ba vùng chiến lược để tiêu diệt nhiều nhất sinh lực địch, làm sập chỗ dựa chính trị của địch và đè bẹp ý chí xâm lược của chúng”. Nhưng muốn tiến công vào hệ thống dinh lũy của Mỹ và chính quyền Sài Gòn, quân dân miền Nam phải giải quyết một loạt các vấn đề thuộc về nghệ thuật tiến công đặc biệt là trong điều kiện tương quan lực lượng quân sự đôi bên trên chiến trường lúc bấy giờ nghiêng lệch về đối phương. Nghi binh chiến lược nhằm phân tán lực lượng chủ lực đối phương, làm lạc hướng sự đề phòng của lực lượng này đã được các cơ quan chỉ đạo chiến lược và các cấp chỉ huy chiến trường triển khai thực hiện từ trước Tết Mậu Thân bằng nhiều biện pháp kết hợp.
Điểm bất ngờ của Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân không chỉ là hướng tiến công mà còn là thời điểm tiến công, ở cách thức phát hiệu lệnh tiến công. Để bảo đảm bí mật, bất ngờ tuyệt đối, hiệu lệnh khởi phát cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân của ta được ấn định vào thời điểm giao thừa, lúc Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc thơ chúc mừng năm mới trên Đài phát thanh tiếng nói Việt Nam, một phương tiện thông tin đại chúng, có độ lan tỏa rộng, nhanh và ít bị địch chế áp, theo dõi. Đây được xem là nét đặc sắc về nghệ thuật tạo bất ngờ, lúc đối phương dễ bộc lộ sơ hở, chủ quan và lơi lỏng nhất trong việc đề phòng.
Nghệ thuật đáng chú ý trong Cuộc tổng tiến công này còn thể hiện ở việc chuẩn bị và sử dụng lực lượng, vũ khí. Đây là điều kiện tiên quyết để ta mở cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân với quy mô lớn trên toàn miền Nam:
Thực hiện quyết tâm của Bộ Chính trị, các sư đoàn chủ lực dự bị cơ động chiến lược được gấp rút kiện toàn về tổ chức, biên chế, trang bị, đẩy mạnh huấn luyện sẵn sàng vào chiến trường khi có lệnh. Các trung đoàn, sư đoàn bộ binh và các đơn vị binh chủng khi có nhiều nơi trên chiến trường miền Nam bí mật hành quân ém sẵn ở các địa bàn ven đô.
Phối hợp với lực lượng đặc công, biệt động, tiểu đoàn mũi nhọn, các đội vũ trang và bán vũ trang của các ban, ngành, đoàn thể như Thanh niên, Công vận, Phụ nữ, Hoa vận,… cơ động đánh đối phương trên đường phố.
Việc bảo đảm lương thực, thực phẩm, vũ khí, trang bị kỹ thuật cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy được chuẩn bị hết sức chu đáo.
Có thể nói nghệ thuật bố trí và sử dụng lực lượng trong cuộc Tổng tấn công và nổi dậy Tết Mậu Thân là một biểu hiện của nghệ thuật phát huy mạnh mẽ nhân tố con người, lấy nhỏ đánh lớn, lấy ít đánh nhiều, lấy chất lượng cao thắng số lượng đông, lấy trí tuệ con người Việt Nam, văn hóa Việt Nam để chiến thắng vũ khí và sức mạnh của lực lượng quân sự Mỹ.
Để thực hiện quyết tâm, chiến lược trên, điều quan trọng nhất mà Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã làm được đó là xây dựng được thế trận lòng dân để tập trung cao độ lực lượng quân sự và vũ khí cho một cuộc chiến quyết định. Nhờ có thế trận lòng dân, chúng ta đã đưa một lực lượng bộ đội chủ lực cùng với khối lượng lớn vũ khí, trang bị quân sự vượt qua hệ thống trạm kiểm soát và mạng lưới mật vụ, biệt kích, thám báo chìm, nổi dày đặc của địch, vào nội đô. Lực lượng cách mạng trong các thành phố, thị xã được nhân dân ủng hộ, che chở, đùm bọc. Nhân dân “bí mật đào những căn hầm chứa vũ khí, trang bị kỹ thuật quân sự ngay dưới nền nhà của mình; nhiều bà má, chị, em không quản gian khổ, hiểm nguy, hy sinh để vận chuyển vũ khí vào thành phố… Nhờ đó các lực lượng của ta với đầy đủ vũ khí, trang bị đã “nằm sẵn” trong lòng thành phố, thị xã, quận ly sẵn sàng chờ lệnh nổ súng tiến công tiêu diệt địch. Do xây dựng được thế trận lòng dân nên chúng ta đã làm tốt công tác chuẩn bị, giữ được bí mật cho đến giờ nổ súng.
Trong gần hai tháng, cuộc Tổng tiến công và nổi dậy như những đợt sóng lớn đánh vào 4 trong 6 thành phố lớn, 37 trong số 40 thị xã và hàng trăm thị trấn, quận lỵ. Nhiều đô thị lực lượng vũ trang của ta đã chiếm giữ nhiều nơi trong nhiều ngày, nhiều giờ. Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân của quân và dân ta đã giành được kết quả to lớn: tiêu hao, tiêu diệt nhiều sinh lực và phá hủy nhiều phương tiện chiến tranh của địch, phá rã ngụy quyền ở nhiều vùng nông thôn; phá vỡ hệ thống phòng thủ đô thị của Mỹ ngụy trên quy mô toàn miền. Điều quan trọng nhất là đã làm lung lay ý chí xâm lược của đế quốc Mỹ, phơi bày toàn bộ những mâu thuẫn mà Mỹ ngụy không sao khắc phục được trong đường lối và cách thức điều hành chiến tranh. Thành công của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân 1968 đã khẳng định thêm giá trị của nghệ thuật về tạo lực, lâp thế, tranh thời của Đảng ta.
Một nửa thế kỷ đã trôi qua nhưng cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân vẫn giữ một vị trí rất to lớn và oanh liệt trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân Việt Nam, có tác dụng sâu sắc trong việc giáo dục truyền thống yêu nước, đấu tranh chống ngoại xâm, tinh thần không ngại khó khăn gian khổ và quyết tâm chiến đấu đến cùng của thế hệ cha ông vì nền độc lập dân tộc và thống nhất Tổ quốc, góp phần định hình giá trị con người Việt Nam trong sự nghiệp giữ nước.
Nguyễn Sen