Plato – Triết học gia, người thầy sáng lập ngôi trường đại học đầu tiên
trong lịch sử nhân loại
Triết học Hy Lạp cổ đại được xem là thành tựu rực rỡ của văn minh phương Tây, tạo nên cơ sở xuất phát của triết học Châu Âu sau này. Những đại diện tiêu biểu nhất của nền triết học này là Thales, Socrates, Plato, Aristotle và Epicurus. Trong bài viết này, xin được nhắc đến Plato - nhà triết học nổi tiếng Hy Lạp thời cổ đại – là người sáng lập ngôi trường đại học đầu tiên trong lịch sử nhân loại (Academy), những tác phẩm triết học của ông ảnh hưởng lớn tới hệ tư tưởng Hy Lạp nói riêng, phương Tây nói chung.
Plato hay Platon (427 - 347 TCN) có tên thật là Aristôclơ, ban đầu Plato là học trò của Cratin (người theo thuyết tương đối), sau đó là học trò của Socrates (nhà triết học duy lý, duy tâm chủ nghĩa) - người có ảnh hưởng rất lớn đối với tư tưởng và sự nghiệp của Plato và là tiếng gọi để Plato làm chứng cho hậu thế về “con người tốt nhất,… khôn ngoan nhất và công chính nhất” từng được biết. Các tác phẩm của ông viết về công lý, vẻ đẹp và sự bình đẳng, cũng như các cuộc tranh luận về thẩm mỹ, triết học chính trị, thần học, vũ trụ học, nhận thức luận và triết học của ngôn ngữ.
Xuất thân từ một gia đình quý tộc có nhiều hoạt động trong lĩnh vực chính trị nhất ở bang Athens (A-ten) - đơn vị hành chính cơ bản ở Hy Lạp cổ đại là các thành bang. Thông thường giữa các thành bang hay xảy ra xung đột với nhau để tranh giành lãnh thổ, trong đó hai thành bang Athens và Sparta). Plato là một cậu bé thông minh, sáng tỏ, khiêm nhường, người xuất sắc trong các công trình nghiên cứu của mình. Cha của ông đã tạo điều kiện để ông được giáo dục tốt về ngữ pháp, âm nhạc, thể dục thể thao và triết học.
Cuộc đời và sự nghiệp của Plato trải qua 2 sự kiện lớn trong đời. Một là sự gặp gỡ với triết gia vĩ đại Socrates. Phương pháp đối thoại và tranh biện của Socrates khiến Plato ấn tượng đến mức không lâu sau ông trở thành một cộng sự thân thiết và dành cả cuộc đời mình cho các vấn đề về đức hạnh và sự hình thành nhân cách cao thượng. Hai là, cuộc chiến Peloponnesus giữa Athens và Sparta, mà Plato đã chiến đấu trong một thời gian ngắn (sự thất bại của Athens chấm dứt chế độ dân chủ và bị Sparta thay thế bằng chế độ chuyên chế độc tài).
Sau cái chết của Socrates (bị kết án tử hình vì tội hoạt động chống lại chế độ dân chủ chủ nô), Plato đã đi suốt 12 năm qua vùng Địa Trung Hải, học toán với các môn đồ của Pitago ở Ý; học hình học, địa chất, thiên văn và tôn giáo ở Ai Cập. Trong suốt thời gian này, hoặc ngay sau đó, ông bắt đầu viết nhiều tác phẩm vào 3 giai đoạn khác nhau. Tác phẩm “The Apology of Socrates” (Lời tự biện của Socrates) được viết sau khi Socrates bị kết án tử hình. Tác phẩm đối thoại thời kỳ đầu chủ yếu viết về cuộc đời và lời dạy của Socrates, tiếp đó là tìm cách định nghĩa thế nào là lòng đạo đức. Những văn bản đối thoại khác trong giai đoạn này gồm có Protagoras, Euthyphro, Biện Hộ, Crito, Hippias Major, Minor, Ion. Trong những cuộc đối thoại triết học này, nhân vật chính là Socrates, Plato cố gắng truyền đạt triết học và những lời giáo huấn của Socrates.
Ở thời kỳ giữa, Plato viết bằng tiếng nói của riêng mình về các lý tưởng trung tâm của công lý, lòng dũng cảm, sự khôn ngoan và sự điều tiết của cá nhân và xã hội. Tác phẩm Crito, Phaedo, Meno và Cộng Hòa - tác phẩm nổi tiếng của Plato mô tả về xã hội lý tưởng, một cái nhìn không tưởng về nhà nước công bằng, chỉ có thể đạt được nếu các vua là những nhà triết học. The Republic đã được viết trong thời gian này với sự khám phá về chính quyền được cai trị bởi các nhà vua triết gia.
Trong giai đoạn cuối, Plato có cái nhìn gần hơn vào những ý tưởng siêu hình ban đầu của mình. Ông khám phá vai trò của nghệ thuật, bao gồm cả múa, âm nhạc, kịch và kiến trúc, cùng với đạo đức và luân lý. Ngoài ra, ông còn viết một số sách Kinh Thánh.
Trước đó, ông đã từng bị bán làm nô lệ và được giải thoát bởi một người bạn. Sau đó, ông đã trở về Athens (nơi ông sinh ra và lớn lên) khoảng năm 385TCN và đã sáng lập ra trường dạy học gọi là Viện hàn lâm (Académie - tên lấy theo khu vườn nơi ông ở). Đây được coi là ngôi trường đại học đầu tiên trong lịch sử nhân loại, nơi dành cho việc nghiên cứu, giảng dạy thiên văn học, sinh học, toán học, lý thuyết chính trị và triết học. Plato hy vọng rằng Academia sẽ là nơi để các nhà lãnh đạo tương lai khám phá ra cách xây dựng một chính quyền tốt hơn cho các thành bang Hy Lạp… Tại đây, học trò xuất sắc của ông là Aristoteles, người đã tiếp nhận những giáo lý của thầy mình (Plato) theo những hướng mới.
Đến năm 529 Công Nguyên, Hoàng đế La Mã Justinian I lo sợ rằng ngôi trường Academia sẽ là nguồn gốc của chủ nghĩa ngoại giáo và là một mối đe dọa đối với Cơ đốc giáo nên Hoàng đế La Mã đã cho đình chỉ hoạt động của trường đại học Academia này. Trải qua bao gian nan khổ ải, Plato đã dành trọn những năm cuối đời của mình ở ngôi trường đại học này, ông mất năm 347 TCN, hưởng thọ 80 tuổi.
Về tư tưởng triết học, Plato là một học trò chịu ảnh hưởng rõ rệt từ cách tiếp cận triết học của người thầy Socrates. Thế nhưng trong khi Socrates tập trung vào việc giải thích triết học chỉ dựa trên lý luận về con người, thì Plato lại đưa ra hướng đi của mình bằng cách kết hợp hai cách tiếp cận chính: siêu hình học tiền Socrates thần học tự nhiên với thần học đạo đức Socratic. Triết học của Plato là một hệ thống triết học duy tâm khách quan lớn và đầu tiên trong lịch sử triết học đã đạt đến sự hoàn chỉnh, nhất quán và triệt để. Ngoài những cống hiến của ông về phép biện chứng của ý niệm, vai trò của ý thức xã hội trong việc hình thành nhân cách và ý thức cá nhân, triết học của ông tiêu biểu cho chủ nghĩa duy tâm thời cổ đại.
Về tư tưởng triết học giáo dục, từ quan niệm coi bản chất con người được quy định sẵn từ phần linh hồn, mỗi phần linh hồn có chức năng khác nhau, Plato luận giải về khả năng nhận thức của con người. Trên cơ sở đó, ông đưa ra tư tưởng về giáo dục dựa trên nguyên tắc tôn trọng khả năng tự nhiên của mỗi người. Đối tượng giáo dục là các công dân của nhà nước lý tưởng. Quá trình giáo dục trải qua hai giai đoạn cơ bản: giáo dục nhân cách và tri thức. Mục đích chủ yếu của giáo dục là đào tạo tầng lớp cai trị trong nhà nước lý tưởng với các phẩm chất: thông thái, can đảm, tiết độ, công bằng. Những tư tưởng giáo dục của Plato gắn liền với quan niệm triết học chính trị đã để lại những thông điệp còn nguyên giá trị đến ngày nay. Ông xứng đáng với điều mà Aristotle đã từng nhận xét: Plato là người đầu tiên dạy chúng ta làm thế nào để vừa sống tốt lại vừa hạnh phúc.
Nhân kỷ niệm 35 năm ngày nhà giáo Việt Nam 20/11, xin được nhắc đến Plato – triết học gia, người thầy giáo đã có công sáng lập Học viện hàn lâm (Academia) đầu tiên ở Athens thời Hy Lạp cổ đại, và Academia cũng là tổ chức học tập đầu tiên của thế giới phương Tây, người có ảnh hưởng lâu dài tới triết học và bản chất con người, đã vượt ra phạm vi của Hy Lạp cổ đại. Những cống hiến của ông cũng như niềm tin của ông về tầm quan trọng của toán học trong giáo dục đã được chứng minh là cần thiết cho việc tìm hiểu về toàn bộ vũ trụ này. Khoảng 40 năm giảng dạy và trước tác, tài sản quý giá của ông để lại cho nhân loại chính là toàn bộ tác phẩm mà ông đã tâm huyết chắt lọc trong suốt những năm tháng của cuộc đời ông (34 thiên đối thoại và nhiều bức thư triết học trong đó tác phẩm "Nước cộng hoà" (République) có vị trí đặc biệt trong triết học của ông) và nó đã tồn tại trong suốt hơn 2.400 năm.
Đinh Nhài